SARIKAW AT IRAGO

Ang Sarikaw ay isang monolith na korteng tao na may kasamang aso. Tinatayang sampung talampakan ang laki nito. Hindi ko ito nagawang puntahan nang umuwi ako sa Iriga. Dalawang araw lang kasi akong namalagi roon at nawalan na ng panahon para puntahan ito dahil hindi naging sapat ang oras ko para kumustahin ang mga kamag-anak at ilang mga kaibigan. Isa ring dahilan ang pagbawal sa 'kin ng nanay ko na pumunta doon gawa ng mga naglipanang tulisan sa lugar na 'yun.
.
Sinasabing isang mangangaso ang Sarikaw na sinumpang maging bato ng isang wizard dahil sa hinamon niya ang kakahayan nito. Wala na akong ibang alam tungkol dito bukod sa ginawa pa naman itong tourist attraction sa Iriga.
.
Matagal na akong binibihag ng ideya ng Sarikaw, kung ano nga ba ang hitsura nito (dahil nakita ko lang ito sa litrato) at kung ano nga ba ang tunay na kuwento tungkol dito. Ang nangyari tuloy, gumagawa ako ng mito na sariling espekulasyon ko lamang-- walang basehan. Nagamit ko na din ito bilang isang hulagway sa rawitdawit na Iriganon:
.
......................Nagtinak ako sa puso mo.
......................Buray ta ika naungot!
......................Bigla na sana’y kang rungaw:
......................Naging ako si Sarikaw!
.
Sinasabing sa bundok ng Iriga (tinatawag ding Asog at Sumagang) nakatira ang mga Irago (na sinasabing maaaring pinagmulan din ng pangalang Iriga bukod pa sa mas kilala pang etymology na I-raga na ang ibig sabihin ay "where there is land"), nilalang na kalahating tao at kalahating ahas. Nagiging bato ang sinumang makakatitig sa kanila. Kung iisipin, maaaring hindi diyosa o kaya warlock ang naging dahilan ng pagiging bato ng mangngasong Sarikaw. Maaaring ito ay dahil sa isang Irago.
.
Dahil pitak lamang ng kuwento ang mayroon ako, lumalawig pa lalo ang kagustuhan ko para tingnan ang ilang mga "posibilidad". Siguro, hindi naman talaga masama ang magiging espekulasyon dito-- iyon lang ay kulang ako ng sapat na mga basehan. Sa paghahanap ko ng sagot kung maaaring pagsamahin ang dalawang magkaibang kuwentong ito, nalaman ko na maaaring "mabago" ang kuwento depende sa diskurso na gustong "ipalabas" o pag-aralan. Sabi ni Sir Frank Peñones (na t-in-ext ko habang sinusulat ito), sa kaniyang salaysay ay isang wizard ang dahilan ng pagiging bato ni Sarikaw ngunit sa salaysay naman ni Dr. Salazar ay ginawa niyang babae 'yung matanda para makapaghanap ng hulagway patungkol sa machismo na sinisimbolo ng Irago.
.
Dahil sa espekulasyon ng Sarikaw, marami ding tanong ang nalikha, bukod sa kung papaano ito naging bato. Maaari ding ikonekta ito sa pagkakaroon ng mga matataas na tao, mga higante noong sinaunang Bikol. Isa sa mga kuwento tungkol sa higante ay ang kuwento ni Kulakog.
.
Marami pa dapat akong malaman. Sa susunod na pag-uwi ko sa Iriga, kakausapin ko ang ilan sa mga taong mas nakakaalam sa istorya.

3rd JULIANA AREJOLA-FAJARDO WORKSHOP

Tema: “An Parasurat sa Nagbabagong Panahon: Nagpupublikar, Nadadalan, Nadadangog, Yaon sa Tahaw kanKasiributan.”
.
Call for Entries
.
ELIGIBILITY
.
Open to all Bicolano writers, at least 16 years old, physically fit and able to participate in the pili tree-planting and other workshop activities in Pili, Camarines Sur.
.
REQUIREMENTS
.
Interested parties may submit either 3 poems, 1 short-story or a one-act play written in any of the Bikol languages. English or Filipino manuscripts will be accepted but pieces written in the Bikol language will be given preference.
.
Entries must be original, typewritten, double-spaced, on a short bond paper and submitted together with a bio-data containing the author’s brief literary background. It must come with a diskette containing soft copy of the manuscript.
.
BENEFITS
.
Successful applicants will be entitled to attend the workshop free of charge. They will also be provided free board and lodging and workshop materials.
.
DEADLINE OF SUBMISSIONS
.
Entries sent by mail or courier must be received on or before April 30, 2006 and must be addressed to the: 3rd Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat Bikol c/o The Arejola Foundation for Social Responsibility, 2nd Floor Dabu Building, Elias Angeles St., Naga City.
.
Entries sent via E-mail must be in the form of a word document file sent as an attachment to: SurataBikol@gmail.com and tarusan22@ayahoo.com. For more information, contact Workshop Convenor Carlo Arejola at 09185718616 or 2006 Workshop Director Jose Jason L. Chancoco at 4730487.
.
OTHERS
.
Leading Bicolano writers, all national prize-winners and past fellows to national writer’s workshops, have signed up as panelists and lecturers.

REALISASYON AT RESOLUSYON

Buong internship ko na yata pagsisisihan na dapat ay ibang kurso na lang ang pinili ko para magkaroon ako ng panahon para sa sarili ko. Lagi kong sinasabi na wala itong magandang naidulot sa sarili ko. Noong biyernes lamang, dumating ako sa puntong ayaw ko nang pumasok sa ospital. Hindi ako pumasok ng dalawang araw dahil inaakala ko na isasauli na ako sa UST dahil lumagpas na ako sa bilang ng dapat na iliban.
.
Huli na siguro ito para tingnan ko kung mayroon ngang magandang nangyari sa 'kin. Ngayon, patuloy kong hinahampas ang noo ko.
.
Heto nga pala ang ilan sa mga litratong tiningnan ko na siyang naging dahilan kung bakit ngayo'y pulang-pula ang noo ko.






Konting tiis na lang. Maaayos din ang lahat. : )

---

Yaman din lamang na huli na akong nagmuni tungkol sa "kagandahang" naidulot sa 'kin ng internship, ihahabol ko na din ang mga gusto kong gawin ngayong taon:

1. Matapos ang make-up ko sa Ortho sa buong buwan ng Abril, at kung hindi matapos ay itutuloy ko sa Mayo;

2. Makapasa sa board exam;

3. Sumali sa mga workshops;

4. Mag-aral ulit. : )

MAPUTING AGTA

(Amo adi su istoryang nanggana ku ikarwang Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon na agko temang: Ta ika an paglaom, rinaranga ko an saimong pangiturogan, aking Bikolnon.)
.
..
Agta si Asog. Pero buku iyang arug ka ibang manga agta na kakulor ka raga. Arug man iya ka manga agtang maib’ug a ngabil, maib’ug na but’ul na tulang sa kiray, pango, kurung a buhok sagkud ababa. Maputi si Asog. Sa kamaturan, kasing puti niya an ang aldow. An ang buhok niyang bagana buhok man sa mais, makintab alagad mas maikukumpara ko sa panganuron na nakakupya sa bukid ka Iriga. Pero lang ngiring pagsilngan ka mata niyang berde. Halos diri niya maibuklat an ang mga mata niya. Bagana ngani iya su alaga kong upos. Pirmi palan iyang naka-longsleeve, nakakupya.
.
Dati ko nang nababayad si Asog. Pag nagliliagi sira sa sentro, natural na pirmi sirang mamamangno. Lalo nang a nakaistar sa sentro, ngamin man arug kadtung mga Malay na pinag-adalan ko sa eskwelahan— katamtaman na langkaw, urong, kulor; sagkod balingkinitan an ang awak. Sirang mga agtang sinabi man na pinakaunang tawo sa kinaban; sira su usad sa mga tawong nagkokontinwar pa kan ang genes na naipapasa hanggang nguwan sa mga kalahi nira, sabi sadto Discovery Channel. Imbis na ilagan na sana sira sa silung, mas lalong namamangno sira ta maputi si Asog. Sabi ko ibang manga tawo, naiginan su Amay niya sa apo o tawong diri nababayad kaya nagkaarug kan si Asog. Sabi man ka iba, sinumpa kuno su kag-igin niya sa usad na diwatang nagbabantay ko kahoy na pinagkuanan sa bunga, diri kaya kuno nagpaisi. Diri makangangalas na bisto ka kadaklan si Asog lalo na sa lugar na arug kadi na halos ngamin na tawo magkakabisto. Kaya man lang daling magluyap ka mga istorya. Kaiba na san si Asog sa pinagtsi-tsismisan nira.
..
Dati, inunga ko si Amay kung tangata arug kan si Asog. Diri niya ko sinimbag ta nag-sasantigwar iya. Baka kuno diri niya mabulong adtong pasiyente niya, makulangan sa pangadyi. Pero sinabiyan niya akong diri magrani sa manga agta ta baka kuno masibang ako, lalo na kuno ki Asog ta iba iya sa mga normal na agta. Baka kuno mas makusog a sibang niya. Kadakul ka manga nagpapabulong ki Amay na manga nasibang. Nagpaparasuka, lang taas ka kalintura sagkod pirming lipung a pagmati. Nabayad ko su usad niyang pasiyente na halos iluwas na niya adtong buros niya sa kakasuka. Bagana baga migraraan na! Kaya man nakakatakot akong masibang man.
.
Usad na beses, ku pinunan sa klase, nabayad ko iyang nag-aagi paiyan sadto eskuwelahan. Agko iya daradarang kuwadernong manipis, lukot na su mga kanto. Napundo su ibang manga igin sa pagngayamun. Ngamin nakasilong kanya. Iya man, dire-diretso sanang nagluog sadto room. Uri ko na sanang naisiyan na room ko man palan su nilugan niya. Pagkabagting, daralaganan su manga igin sadto room. Maluway akong magdalagan. Agko kaya ako usol. Dawa pa ngani pirmi akong pinatutomar ni Amay sa sinugbang butiki, uban pa gayud akong mabubulong. Sabi ko ngani, tuk’o na sana ipatomar kanako ta baad mas madali akong marahay.
...
Pag-abot ko sadtu room, uda na ibang bakanteng ulaan puwera ku usad na ulaan: sa abay ni Asog. Abo kong mag-ula sadto ta baka ako masibang. Uno pa man, napiritan akong mag-abay kaniya ta sinilngan ako sa matarum ni Ma’am Elsa. Una, diri ako nag-iinga-inga pero diri ko palan kayang pugulun sa mauban. Uda man nangyari kanako.
.
Ku urulian na namo, nabayad ko si Asog ni pinagdidiskitaran ko manga kaklase ko. Napapalibutan iya nira tapos nagpaparakanta sa:
.
Ay! Agta karakata
A lubut malang bata!
A lubot malang itum
Nagidus sadto kugon!
.
Diri ko maintindihan pero nag-iyan ako para dawuyon sira. Naiirak gayud ako kanya. Pero narumruman ko su sabi ni Ma’am Elsa na ngamin na tawo, maitum man o maputi an ang kulor niya, buko an na sukulan kan ang pagkatawo niya. Dinawuy ko sira, mantang si Asog nakaula na sana sadto tinampo, nagpaparabura.
.
“Diri na ika magbura Asog. Diri mo na sana sira pagmangnuhon,” sabi ko sa kanya, inaabot ko su panyo ko.
.
Sinilngan muna niya ko sa mauban bago niya kinuko su panyo. “Mabalos.”
.
Nagkaun muna kami ni Asog. Iniluwas ko su balon kong sandwich na gibo ni Amay. Pinalamanan niya sa hamon saka itlog, nagliliwuy pa sa mayonnaise. Inunga ko iya kung uno balon niya. Tapos, nagluwas iya sa plastic na sadit na agko butang na nilagang kamote. Nakatungro iya ku niluluwas su kamote. A ginibo ko, binaak ko su tinapay ko tapos inabot ko man su kamote niya para baakon. Nginitian ko iya. Isi na niya kung uno gusto kong sabihon. Nagbalos man iya sa maaliwalas na lawog.
.
Poon kadto, pirmi na kaming magkaiba ni Asog. Dawa pa pirmi kaming sinisilngan ka manga tawo, sabi ko kanya, diri nira naiintindihan, dawa pa ako mismo diri ko maintindihan kung tangata arug man kan a kulor ni Asog; kung tangata maputi iya dawa pa agta an ang lahi niya. Namumuya akong biyu ki Asog ta madunong iya. Nagtitinabangan kaming maggibo sa assignment. Pagkatapos man sa eskwelahan, diretso kami sadto baluy para magsilong sa TV. Sabi niya gusto man niyang magka-TV pero su malaka-dakulo, mas dakulo pa kuno ka TV namu. Kaya ngani kuno iya nag-iigot na mag-adal. Pero tsinitsempuhan ko sanang uda sira Amay ta kung diri, naugtan na ko.
.
Dinara man niya ko sadto baluy nira, sadto baba ka kuntod ka Ilian, sa baba ka bukid. Sa resettlement sira nakaistar. Dati kuno, sadto sira talikuran ka bukid nakaistar. Kamaturan, sabi niya, an ang buong bukid a istaran nira. An ang raga a salug, atup a langit, sagkod ringring a kapalibutan. Sadto sana kaiirasan a manga kaipuhan nira: pagkaun, gugulayun, bulung, panggatong, dakol pa. Namundo kuno iya ku naglipat sira sa resettlement. Mas nagbaba kuno a silung niya ka sadiri niya lalo nang agko manga nag-iiyan na turista para mabayad sira. Agko nagpaparatawa. Agko nakakatakot na manga igin. Agko man naaati. Usad pa kan, iya a pirming pinagrurupung-rupongan labing tinutugal iya ku Amay niya na maggibo sa kalayo gamit a kawayan.
.
“Isi mo, sabi kanako ki Amay diri kaya kuno ko magrani sa manga agta ta baka masibang kuno ko.” Nasusupug kong sabi kanya.
Nagtawa sana iya. “Buko man an na matuud! Amo yan sabi. Dawa ngani ika, puwede mong masibang a ibang tawo. Dawa ako.”
.
Naniwala ako kanya. Uban na kaming magkaiba pero di man ako nasisibang. “Tangata palan Asog a ngaran mo?” Unga ko kanya.
.
“Sabi ki Amay, ngaran kuno yan ka bukid ta. Buko man talagang Mount Iriga ngaran ka bukid ta. Sumagang man a usad pang ngaran ka bukid ta, gustong sabihon, san nagbubutwa an ang aldow.” Simbag man ni Asog na maaliwalas a lalawgon, bukong arog kadto. “Asog a ngaran ku pinuno ku manga agta kadto. Agko man sabi-sabi na padi ka manga aswang an ang Asog.”
.
Narumruman ko su leksyon namo sa Sibika at Kultura tungkol sa manga sinaunang tawo sa Pilipinas. Bagana kuno babaylan an ang Asog, kaya lang lalaki a Asog na uda kakayanan na mangigin. Baog. An man na ngaran na Agta galin man sa bauy kadtong maligno na maitum man, pero alangkaw. Nagtango-tango ako.
.
“Nginaran kanako an ni Amay ta ako kaya kuno, bagana an ang bukid sa migraramrag.”
.
Tama si Asog. Kakulor niya a bukid pag nagsusulnop a aldow. Kakolor niya a manga pananum na paruy o kaya mais o kaya mga laya nang duut, na nagkikintab sa silahis ka aldow. Arog man niya a nagiiraramrag, kadakol na ibig sabihon. Sabi pa ni Asog, pangarap niyang makataas ulit sa tuktok ka bukid. Dinara na iya dati ku Apay niya. Bayad kuno an ang buong Iriga. Pati su manga kaabay na banwaan ka Nabua, Baao, Bato saka Buhi; bayad man kuno su Baao lake, Buhi lake saka Bato Lake; pati manga bukid ka Mayon, Isarog saka Malinaw pati su manga kulod. Sa itaas kuno ka bukid, malang agnow, nagtutubo an ang manlain-lain na mga berries saka Agoho, usad na pine tree. Kaya ngani kuno gusto niyang makaiyan sadto ulit. Kung puwede sanang sadto na sana kami mag-istar, arayu sa tawo, sabi niya. Pero diri na kuno sira nakatataas pa sa bukid. Kaipuhan kaya kunong mag-anap sa trabaho si Apay niya. Kung buko man sa construction, nag-eekstra kuno sadto saran, kargador sa manga panindang gulay, bidaw saka bugas. Si Amay man niya, inaalagaan su lima pa niyang ngud. Likay kuno kanda an ang mga kaibanan nira sa resettlement. Sabi kaya, nasalisihan sa taga-Gagamban, kaparyas ka demonyo, si Amay niya.
.
“Pero isi mo Nonoy, naiibog ako kanimo.” Sabi kanako ni Asog.
.
“Tangata man?”
.
“Siyempre ta magkaiba kitang kulor. Mas maray a buhay ninyo bukung arug namu. Sabi ngani ni Amay, uda pa kuno iya narurungog na agta na asensado sa buhay.”
.
Diri ako nagsimbag na. Namamatian ko a gusto niyang sabihon.
.
“Namumuya akong naging kabarkada ta ika.”
.
Nginitian ko iya.
.
Dinara niya ko sadto araning irrigation. Mimingwit kuno kami sa Ayungin. Masiram na paksiwun a ayungin. Dawa pa sadit, nakakabusog. Paglubto namo sadto tubig, napundo sa mauban si Asog.
.
“Isi mo, minsan, naisip ko na sana maputi arog ko ngamin na agta.” Pag-una ko nagngangasa sana iya kaya nagngisi ako. Pero nabayad kong seryoso iya. “Dati, ku mas sadit pa ko, naglayid ako sa uring sa ngamin kong awak. Nagngangalas kaya ako kung tangata maputi ako, iba sa kolor ku manga kangayamon kong agta.” Natatawa-tawa na iya pero nagluluwa-luwa na. “Nakatakot kaya ako ku nabayad ko su sadiri ko sa salming, tapos mapula pa a mata ko.
.
“Agko nag-iyan na doktor sadi dati. Sabi niya kaipuhan ko kunong mabulong. Kaya kuno ako maputi ta agko ko Albinism. Diri sana nira naiintindihan, ako man, dawa diri ko naiintindihan sa biyu su sabi ku doktor, isi ko na kaipuwan kong mabulong.”
.
Usad na aldow, pag-abot ko sadto room, diri ko nabayad si Asog sadto ulaan niya. Baka na-uri sana iya. Pero diri iya nag-abot. Baka man nagkailang iya, naisip ko. O kaya nasibang ko iya. Hanggang sa nag-uban, naging usad na simana su inulat ko kaya naisipan kong iyanan iya sadto baloy nira. Pag-abot ko sadto kanda, sabi ku Amay niya, nag-raan na kuno si Asog, nailubong na. Nagkakabura su Amay niya. Diri ako makapaniwala sadto sabi ni Amay niya. Inibanan ako sadto puntod ni Asog sadto ibaba ka Ilian. Nagkakabura ako. Naniwala sana ko ku nabayad ko su lapida: Asog Bagsit
.
si kong sa langit migdagos si Asog, ki Gugurang, sabi niya kadto. Sadto, ngamin maputi, buko na iyang iba sa kadaklan. Pagtangad ko sa langit, nalabusan ku panilong ko su Bukid sa Asog, naisip kong sadto tuktok si Asog nakangiti labing binabayad ngamin; natupad na niya su pangarap niya, na minsan manamitan man basang niyang nasa itaas iya ka ngamin.

SIGARILYO, PAPAYA AT ETCHAS

1. Sabi sa isang research, maaaring maging dahilan ng hindi pagkakaroon ng anak, para sa mga lalaki, ang paghitit ng apat na sigarilyo o higit pa dito kada araw. Ang spermatozoans kasi ay mayroong nicotine-like receptors. Dahil dito, masisira ang function ng acrosome na siyang tumutulong sa pagpasok ng selula sa membrane ng egg cell.

2. Sabi din sa isang research, nakakabaog din ang pagkain ng papaya kaya hindi ako mag-aasawa ng babaeng malaki ang hinaharap.

3. Clinical Microscopy ang post ko ngayon sa Lab kaya umuuwi akong mapanghi at amoy etchas.

4. Sabi sa isang post ni Kiko:

Papaano mo sasabihin nang buong galang sa kausap mo na bad breath siya na hindi maoofend?
Ganito: "Mawalang galang na po... tae po ba ulam ninyo kanina?"

Heto pa:

PUPIL: Mam, bumubukol po ba ang utot?
TEACHER: No! Definitely not! Kasi hangin lang yun! Remember, hindibumubukol ang utot...
PUPIL: Naku patay! Tae na to!
.
5. Kapag nakakatanggap kami ng specimen para sa Fecalysis, ang required na dami ng isusumiteng etchas ay pea-size o kaya ay kasing laki ng kuko ng hinlalaki sa kamay. Siguro, kasalanan na din namin kung bakit hindi alam ng ibang mga tao na ganun lang kadami ang kailangan namin. Ang resulta: may mga nagdadala ng buong etchas nila (na parang pinaikut-ikot pa ang puwet nung tumae sila) na nakalagay pa sa lata ng Fita biscuit, garapon ng tinapay (yung sa tindahan), garapon ng mayonnaise at supot ng yelo. Parang ganito yung hitsura ng poopoo na isinusumite nila:
.
(Note: Etchas 'to ng aso. Nakuha ko sa http://zzz.330.ca/pg/index.shtml.
Kung poopoo ng tao ang trip mo punta ka dito.)
..
6. Nakakatulong para umetchas ang nicotine dahil isa itong stimulator ng parasympathetic ganglia. Ang para sympathetic ganglia ang siyang parte ng nervous system na may kinalaman sa lahat ng function habang tayo ay nagpapahinga. Kasama sa mga function na ito ang defecation, micturition, digestion, paghinga at marami pang iba.
.
7. Nakakatulong din ang papaya sa pagpagaan ng pag-etchas.
.
8. Bawal mag-donate ng dugo kapag kahihitit mo lang ng sigarilyo. Nagpapataas ito ng Hemoglobin level.
.
9. Ano pala kulay ng ebs mo?
.
Kung pula at madugo, maaaring mayroon kang lower gastrointestinal tract bleeding.
Kung maitim, upper gastrointestinal tract bleeding.
Kung berde, dahil sa gulay.
Kung green pero hindi ka naman kumain ng gulay, dahil daw yun sa clorets.
.
10. Puwede ring maging berde ang ihi dahil sa clorets.
.
11. Ito muna sa ngayon. Eetchas lang ako.

SANTIGWAR

Parabulong, paramundag sagkod para-ukag an ang apoon namo: dahilan kun tangata bisto kami kan ang manga tawo. Iunga mo sana kung sari si Tiyang Edad ta sasabihon nira an ang baluy niya, baluy man namo. Ku sadit pa ak0 (hanggan pa man nguwan na gusgos na ako), ki Nanay ako nagpapabulong pag namamatean kong mainit-init na an ang inga-inga ko-- indikasyon na manga magkapirang oras na sana, pupunan na akong silyaban sa kalintura.
.
Una, migpa-uyop muna ako sa ampupuro. Migtimu-timo iya sa orasyon sagkod salitan man kan sa pag-uyop na gigibuhon niya manga tulong beses. Pag diri pa ako ma'ray, sasantigwaron na niya ako. Dakol na klase an ang pag-santigwar. Agko ibang mga parabulong na nagtatawas (amo adi su kandilang pinatuturo sa tubig); agko naggagamit sa itlog o kaya tupasi na patitindugon; an man iba nagtatakpul-takpol sa pael o kaya dahon; asin iba pa man na mga manlaen-laen na mga seremonya sa pagtaboy kan ang mga encanto, lamang-lupa, o tawong lipod na nakaiba sa tawo. Si Nanay, naggagamit iya sa pinggan.
.
Kukuritan niya adtu sa tulong krus tapos iaatupar su plato sa ampupuro, lalawgon, rurug'an, siko, kamot, buros, talikukuran, binti, tuhod sagkod siki labing nangangadyi (na kanako bagana baga nagpapatabid sa igin ta malakarungog kan an kauryan kan mga tinitimo niyang agko -s). Dangan itatapat na niya sa kalayo saka uulaton na magkaporma su mga rinukit-dukit na lana. Pagkatapos, "migtukod" na iya kung tauno nailang su pasiyente. Siyempre, agko mga "tukod" na nagbido sa tubig, naniggid na lawod, nakabagat sa apo, o kaya nakatinak sagkod dakokl pang mga manlaen-laen na dahilan.
.
Alagad, makakangalas ta natutukran man nanggad niya kung uno talaga nangyari. Arog ku minsan na nag-iyan ako sadto sulong, pauno kaya niya adto natukran? Lalayidan niya ako sa uring ku pinagtutuban, pa-kurus, sa ampupuro, angog, ruruggan, buros, liog, kamot, tuhod saka siki. Kina-udmaan kan, maray na a pagmati ko.
.
Arug man kuno kadi an ang pagsantigwar, sabi ni Kristian Cordero na pinsan ko, na usad man sa mga nagpapasantigwar kadto ki Nanay. An ang buong proseso kuno kan ang santigwar bagana kanta, bagana man tula. Sabi pa niya, an kunong mga parasurat mga parasantigwar man. Pero bukong mga taong lipod an ang pinalalayas sa awak kundi mga elementong nagpaparaot, nagpapahelang kan ang banwaan, kan ang kultura. Huli kadi, migluwas iya sa koleksiyon ka bago niyang mga rawitdawit sa Bikol sagkod Filipino ka Pebrero. Amo adi a kobre ka libro:


Para sa detalye, kontakon man iya dayday sa boronyog@yahoo.com o kaya suratan iya sa Parokya ni San Antonio de Padua, San Francisco, Ciudad nin Iriga 4431.

"Propagandist inspires Bicol literature revival"
(Editor's Note: Published on Page A14 of the January 12, 2006 issue of the Philippine Daily Inquirer)
.
LITERATURE in Bicolandia is being revived, and the least known propagandist of the Philippine revolution, a native of Naga City, is inspiring the effort.
.
For two years, the Arejola Foundation has been sponsoring the “Premio Tomas Arejola” in the region’s premier city in honor of Tomas Arejola, a member of the elite from the then Nueva Caceres (now Naga), who joined the propaganda movement in the late 1800s in Spain.
.
Carlo Arejola, 38, the revolutionary’s grandnephew, said the foundation wanted to focus on the power of the pen to pursue the legacy of Tomas’ “love and dedication to freedom that brings back the sense of one’s self.”
.
Carlo, who manages the foundation, explained that the Premio Tomas Arejola wanted to contribute to the “arduous task of reviving the dying Bicol language and culture.” It aims to popularize the use of Bicol and generate literature in the language.
.
Unlike those in Ilocano, Hiligaynon, Cebuano and Tagalog, Bicol literature is not included
in the prestigious Palanca Awards, he said.
.
According to Maria Lilia F. Realubit, a retired University of the Philippines professor, the Bicol language has several dominant dialects like those spoken in Naga (Camarines Sur), Albay, Daet (Camarines Norte), Catanduanes, Masbate and Sorsogon, the Rinconada in the fourth district of Camarines Sur, and the Miraya in the third district of Albay.
....
Tomas moved within the circle of the ilustrados in Spain and Europe while studying law at the Universidad Central de Madrid, Evelyn Caldera Soriano said in her book, “Two Bicolano Revolutionaries: Tomas and Ludovico Arejola,” published by the National Commission on Culture and the Arts in 1999.
...
Tomas, she said, was an active member of the propaganda movement that sought the assimilation of the Philippines as a province of Spain.
...
He exchanged letters with national hero Dr. Jose Rizal, the recognized leader of the propagandists in Madrid, and Dr. Ferdinand Blumentritt, an Austrian ethnologist who actively supported the cause of the Filipinos.
...
Tomas also regularly associated with Antonio Luna and Miguel Morayta, two prominent figures of the La Solidaridad propaganda movement.
...
His older brother, Ludovico, a military officer of the revolutionary government under Gen. Emilio Aguinaldo, was appointed Coronel de la Milicia Territorial and tasked with organizing volunteers in Ambos Camarines (the two Camarines provinces) and Catanduanes.
...
Soriano, a grandniece of the Arejolas and associate professor and director of European Studies at the Ateneo de Manila University, said Tomas, though the least known of the propagandists, had written statements and position papers of the movement.
...
The author, who has been tracing propaganda documents, affidavits and correspondence in Europe and in museums and archives, even unraveled Tomas’ skills in projecting neutrality when facing contending personalities inside the ilustrado circle in Madrid—the antipropaganda forces that included Wenceslao Retana, Mir Deas and Quioquiap, and the prominent propaganda forces that included Rizal and Luna.
...
But Tomas was among those listed as one of Rizal’s sympathizers in Luna’s letter to the national hero on Oct. 22, 1888. The propaganda movement was then pushing Rizal to lead a Filipino Colony.
...
Soriano also found that her granduncle had been elected member of the Malolos Congress under Aguinaldo’s revolutionary government.
...
But she said Tomas was unable to come home to fulfill his duties and was instead directed by the revolutionary leaders to organize a revolutionary committee in Madrid. Tomas represented the Malolos government abroad and was a signatory to the Malolos Constitution.
His remarkable career as a propagandist, revolutionary, negotiator and political leader spanned decades, from the revolution against Spain to the American war of subjugation to the First Philippine Assembly.
...
He died a statesman in 1926.
...
Instrument of change
...
The scope of this year’s Premio Tomas Arejola is being widened to include poetry, short stories, essay, drama and novel, Carlo said.
...
Only poetry and fiction were included in the first contest in 2004. The first entries were submitted by both old and young writers. Kristian Cordero and Rizalde Manrique, both in their 20s, emerged as winners.
...
Carlo mused that even in the second Premio Tomas Arejola in December last year, the finalists in the children’s story and one-act play (the new categories) were mostly young writers.
...
Jose Jason L. Chancoco and Sonny C. Sendon, both in their 20s, and Francisco Peñones, who is in his 50s, won in the children’s story category.
...
Carlo said the popularization of children’s literature in Bicol could help in the propagation and appreciation of the Bicol language.
...
“It’s really a good thing that there were lots of entries from young writers. I am happy that there is hope to keep our advocacy for Bicol language’s preservation and appreciation,” he said.
But the judges—Realubit, Department of Education Director Orfelina O. Tuy and Prof. Lorna Billanes, a Doctor of Philosophy candidate for creative writing at Miriam College—did not give recognition to the one-act play entries in the Second Premio Tomas Arejola.
...
Realubit, chair of the board of judges, said entries in this category did not qualify because of format problems.
...
Entries for this year’s awards will be accepted beginning February. “It will be open to all writers in Bicol language and no age limit is imposed. But writers under 18 years old are required to submit their parents’ consent,” Carlo said.
...
Writers’ workshops
...
The Tomas Arejola Foundation conducts writers’ workshops before the works for the contest are chosen. This year, applicants who are at least 16 years old and have submitted either three poems, one short story or one one-act play written in Bicol will be admitted to the workshops.
...
Vice Mayor Gabriel Bordado, who is also a writer, recalled that the interest in reviving Bicol literature started in 1973 with the organization of the Heritage Society.
...
But it did not gain momentum until the writers’ workshop in 1993, which was facilitated by known writers like Teo Antonio and Jose Dalisay Jr., he said.
...
Since then, several initiatives to revive Bicol literature have been undertaken. Among them, Bordado said, were the formation of the writers’ group “Kabulig,” the publication of “Mga Tula Para ki Ina,” and the meeting of Bicol writers in Aquinas University in 2000.
...
The Premio Tomas Arejola is a noble initiative beyond politics that inspires, gives guidance and incentives and serves as a lighthouse to writers in Bicol, he said.
...
(For more information on the Third Premio Tomas Arejola, contact Carlo Arejola, managing director of The Tomas Arejola Foundation, 2nd Floor, Dabu Building, Elias Angeles Street, Naga City, or email SuratBikol@gmail.com)
...